Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Sistemi

YAZEK, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı kurumlarda gerçekleştirilen yapay zekâ uygulamalarının etik ilkelere uygunluğunu beyan etmek, takip etmek ve olası etik ihlal süreçlerini yönetmek amacıyla oluşturulmuş web tabanlı bir platformdur.

Sisteme https://yazek.meb.gov.tr adresinden erişim sağlanır. Öğretmenler ve idareciler, mevcut MEBBİS kullanıcı bilgileri ile sisteme giriş yapabilirler.

Bu kılavuz, eğitim öğretim süreçlerinde kullanılan yapay zekâ araçlarının hangi etik ilkeler (şeffaflık, veri mahremiyeti, insan denetimi vb.) çerçevesinde kullanılması gerektiğini belirleyen temel bir düzenlemedir. Kılavuzun güncel haline Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı web sitesinden veya YAZEK içerisindeki "Kılavuz ve Mevzuat" bölümünden ulaşabilirsiniz.

Kılavuz; Millî Eğitim Bakanlığına bağlı her tür ve derecedeki resmî okulları, özel öğretim kurumlarını (özel okullar), bilim ve sanat merkezlerini (BİLSEM) ve halk eğitimi merkezlerini kapsamaktadır. Bakanlık bünyesinde eğitim, öğretim ve yönetim faaliyeti yürüten tüm kurumlar bu kılavuz hükümlerine tabidir.

Hayır. Kılavuz, Millî Eğitim Bakanlığı eğitim, öğretim ve yönetim süreçlerindeki tüm yapay zekâ uygulamalarını ve bu süreçlerde yer alan tüm kullanıcıları (öğretmenler, okul yöneticileri, idari personel, öğrenciler ve ilgili diğer paydaşlar) kapsamaktadır.

Etik Beyan Formu aşağıdaki durumlarda doldurulmalıdır:

1. Öğrenci Etkileşimi Varsa (Öğrencilerin ders kapsamında yapay zekâ aracıyla soru–cevap yapması; Öğrencilerin yapay zekâ aracı kullanarak görsel, müzik, metin veya sunum gibi içerikler üretmesi; Öğretmenin ders anlatımı sırasında öğrencilerin katılımıyla yapay zekâ aracını kullanması)
2. Öğrenci Verisi İşleniyorsa (Kompozisyon, ödev, ses kaydı veya rapor gibi öğrenci çalışmalarının yapay zekâ ile analiz edilmesi veya düzenlenmesi; Öğrenci notları, başarı yüzdesi, eksik kazanımlar gibi akademik verilerin yapay zekâ sistemleri tarafından analiz edilmesi)
3. Ölçme, Değerlendirme ve Karar Desteği Varsa (Öğrenci ürünlerinin yapay zekâ kullanılarak değerlendirilmesi veya puanlanması; Öğrencinin seviyesinin belirlenmesi, gruplara ayrılması veya geri bildirim üretilmesinde yapay zekâdan yararlanılması).

Ayrıca beden eğitimi gibi derslerde kamera ile yapılan hareket analizleri biyometrik veri işleme kapsamına girdiğinden, bu tür uygulamalarda YAZEK etik beyanına ek olarak veliden “Aydınlatılmış Onam” alınması gereklidir.

Aşağıdaki durumlarda Etik Beyan Formu doldurulması gerekmez:

1. Ders Hazırlığı, Materyal Üretimi ve Mesleki Gelişim (Öğretmenin ders planı hazırlaması; Etkinlik fikirleri oluşturması; Sunum, video veya benzeri ders materyalleri üretmesi; Bir konu hakkında makale taraması veya özet hazırlaması)
2. Öğrencinin Bireysel Kullanımı (Öğrencinin öğretmenin yönlendirmesi veya okul kapsamında verilen bir görev olmadan kendi inisiyatifiyle yapay zekâ kullanması, örneğin evde ders çalışırken veya soru çözerken)

Hayır. Öğretmenlerin bireysel kullanım, ders planı hazırlığı, alan araştırması veya öğrenciyi ve öğrenci verisini doğrudan sürece dâhil etmeyen mesleki faaliyetleri için Etik Beyan Formu doldurma zorunluluğu bulunmamaktadır.

Evet. Kılavuz Tablo 1'de belirtildiği üzere, isimler gizlenmiş olsa dahi bir YZ sistemi tarafından akademik verilerin işlenmesi “öğrenci verisinin işlenmesi” demektir ve bu durumda Etik Beyan Formunun doldurulması zorunludur.

Hayır, onay beklenmesine gerek yoktur. Öğretmen, Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Sistemi (YAZEK) üzerinden formu doldurup uygulamaya aldıktan sonra taahhüt ettiği etik ilkeler çerçevesinde uygulamasını başlatabilir. Ancak Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi, beyan edilen uygulamada bariz bir risk (ör. KVKK'ye aykırı veri toplama, güvenlik açığı) tespit ederse uygulamayı gerçekleştiren öğretmene "Uygulamayı Başlatmayın/Durdurun" şeklinde bir uyarıda bulunma ve durumu incelemeye alma yetkisine sahiptir.

Taslak olarak kaydedilen formlar, uygulamaya alınmadığı sürece istenildiği zaman düzenlenebilir. Form, uygulamayı gerçekleştirecek öğretmen tarafından sistem üzerinden "Uygula" butonuna tıklanarak nihai olarak onaylandıktan sonra 3 gün boyunca düzenlemeye açık kalır. Bu sürenin sonunda form kilitlenir; üzerinde değişiklik yapılamaz ve form silinemez.

Hayır. Yapay zekâ araçları yalnızca yardımcı bir araç olarak kullanılabilir. Sınıf geçme, not verme veya disiplin süreçleri gibi öğrencinin akademik geleceğini etkileyen kritik kararlarda nihai sorumluluk ve denetim mutlaka öğretmene veya ilgili idari personele aittir.

Eğer daha önce etik beyan formu doldurulmuş olan uygulamanın kapsamında (öğretim desteği, ölçme ve değerlendirme vb.), eğitsel amacında (dersin konusu, öğrenme çıktısı), uygulamada kullanılan yapay zekâ aracında veya hedef kitlede (sınıf, ders, şube vb.) bir değişiklik yoksa tekrar beyan oluşturulması gerekli değildir.

Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi, okul/kurum müdürünün başkanlığı ve üç üye ile toplam dört kişiden oluşur. Üyeler konuyla ilgili müdür yardımcısı ile varsa öncelikli olarak YEĞİTEK okul sorumlusu, bilişim teknolojileri/bilgisayar ve öğretim teknolojileri öğretmeni ve rehber öğretmen gibi ilgili alanlardaki personelden seçilmesi tercih edilir.

Öğretmen, gerçekleştirmeyi planladığı yapay zekâ destekli uygulamaya başlamadan önce, uygulamanın etik ilkelere uygunluğunu YAZEK üzerinde yer alan beyan formu aracılığıyla bildirir. Beyan formunda öğretmenin; uygulamanın kapsamını, uygulamanın öğretimsel amacını içeren kısa bir özetini, kullanmayı planladığı yapay zekâ aracını ve hedef kitle (ilgili sınıf/şube) bilgilerini açık ve doğru biçimde doldurması gerekir.

Okul müdürünün sorumluluğunda faaliyet gösteren Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi ise bir onay makamı değildir. Ekibin temel sorumluluğu, öğretmenlere yapay zekâ uygulamalarının etik ilkelere uygun yürütülmesi konusunda rehberlik etmek, beyan edilen uygulamaları izlemek ve gerektiğinde etik farkındalık, veri güvenliği, öğrenci mahremiyeti ve pedagojik uygunluk açısından yönlendirici geri bildirim sağlamaktır.

Okul/kurum müdürü başkanlığında ve en az üç üyeden oluşması gereken ekibin kurulamadığı okullar bu durumu resmî yazı ile bağlı bulundukları ilçe millî eğitim müdürlüğüne bildirir. Bu okullardaki etik ihlal inceleme ve değerlendirme işlemleri, varsa İlçe Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kurulu yoksa İl Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kurulu tarafından yürütülür.

İl Kurulu, il millî eğitim müdürünün görevlendireceği il millî eğitim müdür yardımcısı veya ilgili şube müdürünün başkanlığında oluşturulur. Kurulda; Yenilik ve Eğitim Teknolojileri, Strateji Geliştirme, Bilgi İşlem ve Hukuk Hizmetleri birimlerinin her birinden en az birer temsilci bulunması zorunludur. Üye sayısı en az dört, en fazla dokuz olacak şekilde belirlenir.

Öğrenci, veli veya okul personeli; etik ihlal durumunu gerekçeleriyle birlikte yazılı bir dilekçe ile okul müdürlüğüne bildirir. Okul sekretaryası başvuruyu YAZEK sistemine işler. Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi başvuruyu en geç on beş (15) gün içinde değerlendirerek karara bağlar.

Yönerge hükümlerine aykırı bir durumdur. Kılavuz kapsamındaki bir uygulama (öğrenci etkileşimi veya veri işleme içeren) etik beyan formu doldurmadan yapıldıysa bu durum etik ihlal değil idari bir süreçtir. Bu durum tespit edildiğinde uygulama durdurulur ve gerekirse disiplin süreçleri işletilir.

Hayır. Resmi süreçlerin işletilebilmesi ve takip kodu üretilebilmesi için başvurunun kimlikli olması esastır. Ancak başvuran kişinin bilgileri hakkında ihlal bildiriminde bulunulan personel veya Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi dışındaki personel ile paylaşılmaz.

Evet. Başvuru sahibi, okul düzeyinde verilen kararın hatalı olduğunu düşünüyorsa yasal süresi içerisinde İl/İlçe millî eğitim müdürlüğüne dilekçe ile başvurarak karara itiraz edebilir. Bu durumda süreç İl/İlçe Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kurulu tarafından incelenir.

Tüm süreç, gizlilik ve mahremiyet ilkeleri çerçevesinde yürütülür. Okul Yapay Zekâ (YZ) Ekibi, Etik İhlal Değerlendirme Formu aracılığıyla nesnel kriterlere dayalı bir analiz gerçekleştirerek sürecin etkin ve şeffaf yönetimini sağlar; bu doğrultuda sisteme temel olarak "İhlal Var" veya "İhlal Yok" kararı gerekçeleriyle birlikte işlenir. İnceleme sonucunda bir etik ihlal tespit edilirse söz konusu uygulama derhâl durdurulur. İhlalin niteliği, ağırlığı ve etkisi dikkate alınarak kurulca yapılan değerlendirme neticesinde; disiplin soruşturması veya idari işlem başlatılması gerekli görülürse, hazırlanan rapor ve deliller yetkili makamlara sunulur.

Okul düzeyinde Birim Sorumlusu okul müdürüdür. İl düzeyinde ise ilgili müdür yardımcısı veya şube müdürüdür. Birim Sorumlusu; etik ekibin kurulmasından, sekretarya personelinin sisteme tanımlanmasından ve süreçlerin (başvuruların zamanında değerlendirilmesi vb.) takibinden sorumludur.

Sekretarya; okulda veya İl/İlçe'de görevli memur, büro personeli veya yapay zekâ etiği ekip üyeleri arasından belirlenir. Bu rol; dilekçe ile gelen başvuruların sisteme işlenmesi, kurulların aldığı kararların sisteme girilmesi ve formların görüntülenmesi gibi operasyonel veri girişi işlemlerini yürütür.

Ekip ve Kurul üyeleri, Birim Sorumlusu tarafından YAZEK sistemine tanımlanır. Ekip üyeleri bu yetki ile sistemdeki etik beyan formlarını görüntüleyebilir ve yapay zekâ etiği ekibi olarak etik ihlal başvuruları ile ilgili yaptıkları değerlendirmenin sonucunda alınan kararı sisteme işleyebilir.

Süreç temel olarak şu adımları izler:

1. Etik Beyan: Öğretmen, YAZEK üzerinden Etik Beyan Formunu doldurur. Onay beklemeden uygulamayı başlatır.
2. İhlal Başvurusu (Varsa): Uygulama sırasında etik ihlal olduğu tespit edilirse (veli/öğrenci/personel tarafından) okula yazılı dilekçe ile başvurulur.
3. Okul Değerlendirmesi: Okul YZ Etiği Ekibi başvuruyu inceler. İhlal yoksa süreç devam eder; İhlal Varsa uygulama durdurulur.
4. İtiraz (Varsa): Okul kararına itiraz edilirse dosya İl/İlçe Kuruluna taşınır.
5. Nihai Karar: İl/İlçe Kurulunun kararına da itiraz edilirse dosya Üst Kurula gider ve Üst Kurul ilgili etik ihlal bildirimi konusunda nihai kararı verir.

Yöneticilerin ve kurulların dikkat etmesi gereken azami karar süreleri şunlardır:

• Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi: İhlal başvurusunun alındığı tarihten itibaren en geç 15 gün.
• İl/İlçe Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kurulu: İtiraz başvurusunun alındığı tarihten itibaren en geç 15 gün.
• Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Üst Kurulu: Dosyanın intikalinden itibaren en geç 30 gün.

Bu durum, kılavuzun 2.6. maddesinde yer alan “Akademik Dürüstlük” ilkesi kapsamında değerlendirilmektedir. Öğrencilerin öğretmen rehberliği dışındaki bireysel yapay zekâ kullanımları, okulun kurumsal etik beyan süreci kapsamında değildir; ancak yapay zekâ kullanımı bizzat öğretmen tarafından bir ödev veya çalışma yöntemi olarak belirlenirse etik beyanda bulunulmalıdır. Bu süreçte öğretmenler; öğrencilerden çalışmadaki yapay zekâ katkısını açıkça belirtmelerini istemeli ve kullanımı eğitsel amaçlar doğrultusunda yönetmelidir. Okulun temel rolü kullanımı tamamen kısıtlamak değil; akademik dürüstlüğü koruyacak rehberlik ve farkındalık çalışmalarıyla süreci desteklemektir.

Hayır. Öğretmenlerimiz kendileri kullanacakları yapay zekâ araçlarını tespit edip sisteme girmelidirler. Sisteme girişte kullanacakları araçların adını yazarken açılır bir liste gelecektir. Bu listede olmayan araçlar için diğer seçeneğini kullanabilirler.

Etik beyan süreci, platformun adına değil, öğretmenin bu platform içinde yapay zekâ destekli bir uygulama yapıp yapmadığına bağlıdır. Öğretmen, ilgili platformu yapay zekâ destekli bir etkinlik, değerlendirme, öğrenci verisi işleme, geri bildirim verme veya karar destek amacıyla kullanıyorsa etik beyan formu doldurmalıdır. Bu durumda beyan formu, kullanılan platform için değil, öğretmenin gerçekleştireceği yapay zekâ destekli uygulamanın niteliği ve kapsamı için doldurulur.

YAZEK sistemi üzerinden hazırlanan formlar, "Uygula" komutu verilene kadar taslak olarak saklanabilir ve üzerinde istenilen değişiklikler yapılabilir. Uygulama onayından sonraki ilk 3 gün içerisinde sistem düzenleme yapılmasına imkân tanımaktadır. Bu süre geçtikten sonra fark edilen hatalar veya içerikte yapılması gereken güncellemeler için mevcut form üzerinde işlem yapılamayacağından, sistem üzerinden yeni bir etik beyan formu doldurulmalıdır.

Hayır. Bir dijital aracın yalnızca standart özellikleri kullanılıyor ve herhangi bir yapay zekâ hizmetinden yararlanılmıyorsa, YAZEK kapsamında etik beyan formu doldurulması gerekmez. Etik beyan, kullanılan aracın dijital ya da çevrim içi olmasına değil uygulamada yapay zekâ desteği kullanılıp kullanılmadığına göre değerlendirilir. Ancak araç yapay zekâ kullanmasa bile öğrencinin adı, okul numarası, görüntüsü, sesi, akademik performansı, yanıtları veya benzeri kişisel verileri işleniyorsa, bu durum veri güvenliği ve kişisel verilerin korunması açısından ayrıca değerlendirilmelidir. Bu tür kullanımlar YAZEK etik beyanı kapsamında olmayabilir ancak okulun, Bakanlığın ve ilgili mevzuatın veri koruma, veli bilgilendirmesi/izin süreçleri ve kurumsal platform kullanımıyla ilgili kurallarına uygun yürütülmelidir.

Platformdaki özellik değişikliği; mevcut uygulama pratiğini yani yapay zekâ uygulamasının kapsamını, öğretimsel amacını veya uygulama yapılan/yapılacak hedef kitleyi değiştirmiyorsa yeniden beyan gerekmez.